مىشود و توان مقابلهء آنها با امواج مخالف فزونى مىگيرد ؛ گويى از نوعى خاصيت حياتى بهره مندند و نيروى مرموز « نموّ » و رشد در آنها نهفته است . آرى ، برخى از امواج اجتماعى زنده‌اند . امواج زنده همانهاست كه از جوهر حيات سرچشمه مىگيرد ؛ مسيرشان مسير حيات و جهتشان رُقاء و تكامل است . پاره‌اى از نهضتهاى فكرى ، علمى ، اخلاقى و هنرى از آن جهت جاويد مىمانند كه خود زنده‌اند و از نيروى مرموز حيات بهره مندند . زنده‌ترين امواج اجتماعى ، امواج و جنبشهاى دينى است . پيوند اين امواج و اين نهضتها با جوهر حيات و فطرت زندگى از هر چيز ديگر اصيلتر است . در هيچ حركت و در هيچ موج ديگر اين اندازه نيروى حياتى و قدرت رشد و بالندگى وجود ندارد . تاريخ اسلام ، از اين نظر سخت آموزنده و تكان دهنده است . اسلام در ابتدا به صورت يك موج بسيار كوچكى پديد آمد . آن روز كه حضرت محمدبن عبد اللَّه صلى الله عليه و آله از كوه حرا به زير آمد در حالى كه دنياى درونش دگرگون شده بود و با [ دنياى ] غيب و ملكوت اتصال يافته و از فيوضات الهى لبريز شده بود و فرياد برآورد : « قولوا لا الهَ الَّا اللَّهُ تُفْلِحوا » اين موج شروع شد ؛ بر خلاف هزاران امواج پرسروصدا و پر دبدبهء جهان ، در روزهاى اول از چهارديوار خانه‌اى كه تنها سه تن : محمد صلى الله عليه و آله و خديجه و على عليه السلام را در بر مىگرفت تجاوز نمىكرد . اندكى طول نكشيد كه به ساير خانه‌هاى مكه سرايت كرد . پس از حدود ده سال به خارج مكه بالخصوص مدينه كشيده شد و در مدت كمى به ساير نقاط جزيرة العرب امتداد يافت و در كمتر از نيم قرن دامنه‌اش سراسر جهان متمدن آن روز را گرفت و آوايش به همهء گوشها رسيد . اين موج - همان‌طور كه خاصيت موجهاى زنده است - به موازات اينكه رو به وسعت و گسترش نهاد ، بر قوّت و قدرت و طول خويش افزود . هيچ دين ، آيين ، مسلك و نهضتى را نمىتوان يافت كه در طول اين چهارده قرن تحت تأثير اسلام قرار نگرفته باشد ، و هيچ نقطهء متمدن را نمىتوان پيدا كرد كه در آنجا اسلام نفوذ